Wednesday, 11 March 2009

Hpaji Prat : Anhte a Yupmang Ni Hkrang Shapraw Lu Na Prat


Hpaji Prat : Anhte a Yupmang Ni Hkrang Shapraw Lu Na Prat

Palawng Naw Tawng

1989 ning, Germany mungdan hpe sinpraw hte sinna hpe ginhka da ai bunghku kaba daw hten mat wa ai hpang mungkan gaw arang madu ni a prat (capital society ) kaw na hpaji madu ai ni a prat, hpaji prat (knowledge society ) de du wa sai. Mungkan masha ni yawng hpaji hpe chyu shachyut nna num la, num wa na aten pyi n lu mat wa ai prat du wa sai. Anhte nga pra ai Myen mungdan mung Dakkasu, Hkawlik 150 jan hpaw nhtan nna mungkan a hpaji prat de woi dun garawt shang wa ai. Dai rai yang hpaji ngu ai lachyum hpe shawng chye nna she hpaji prat de mai anin shang na re hpe mu mada ai.

Hpaji ngu ai hpa rai ta?

Greek Philosopher Socrates (c.399BC ) tsun ai, “ Hpaji ngu ai gaw tengman ai lam (truth), tsawm htap ai lam ( beauty ), hte mai kaja ai lam ( goodness ) hpe sawk sagawn ai lam re. Tengman ai machye machyang gaw masha shagu kaw nga ai. Masha gaw tengman ai lam, tinang a asak apart gam maka, hte tara rapra lam a matu sung sung chye myit ai ni rai ra ai.” 387BC hta Ahtens mare hta Academy jawng woi hpaw let hpaji sharing ya ai Plato gaw agrin nga ai mungkan hta hkum tsup ai masa, makam ( perfect ideas ) nga ai. Tengman ai hpaji beng-ya gaw masha shagu hta aten shagu nga ai. Aristotle (335BC) tsun ai hta “ Masha gaw wanglu wanglang myit sawn chye ai; masha gaw shingra tara hpe mu hkra hkaja nna mungkan hpe shingra tara hte maren up hkang na lit nga ai. John Dewey a ningmu gaw hpaji ngu ai gaw mu tam ai lam matut manoi byin ai hpe tsun ai. Dai majaw hpaji ngu ai gaw tinang hkum tinang chye hkra galaw ai ( self-knowledge ) hte tinang hkum tinang galu kaba wa hkra galaw ai ( self improvement ) lam rai nga ai. Chye da ai, lu la ai lam, mahkrum madup hpe nyan hte asung shang hkra jai lang ai lam hpe hapaji byeng-ya ngu tsun yang nshut nga ai.

Hpaji rawng ai masha

Mungkan hta asak rawng ai baw hpan lajkawng : dusat mungkan (animal kingdom) hte hpun kawa mungkan (tree kingdom) nga ai. Dusat mungkan hta lawm ai masha gaw protain a majaw bawnu kaba nna kaga dusat ni hte shai nga ai. Masha a bawnu weight gaw 1500cc rai nna gasan chye san ai, mahtai tam chye ai, hkrang shapraw chye ai. Dusat ni a bawnu gaw 500cc sha re ai majaw moi na hte shai ai lam nnga ai. Ga san n nga ai majaw ga mung n chye shaga ai. Lam shagu hta nan nan sha re. Anhte masha re. Grau nna asak hkrung ai Karai Kasang hpe lu la ai, nawku kam sham ai ni re majaw masha kaga ni hta bawnu grau kaba ai. Hpaji byen-ya a npawt Karai Kasan a lam sawk sagawn hkaja na mung yak nga ai zawn hpaji hparat a lam sawk sagawn hkaja na mung yak nga ai. Dr. Mukwa Dai Naw (MDY Dakkasu ), Lawu Ga Ginwang ramma ningbaw ningla ni hpe ngun jaw gat sun ai hta “ Chyum laika gaw kaba dik, hkum dik ai hpaji laika buk kaba re. Karai Kasang gaw hpungtang hpaji a npawt re, hpaji chye mayu yang chyum laika hti ra ai.” Dai majaw hpaji rawng ai masha langai tai na matu gasan law law san ra ai, mahtai tam hkrang shapraw chye ra ai hta Hpaji a npawt Karai Kasang hta galoi mung manoi ra nga ai. Hpaji chye nna gasan nnga ai, hkrang shapraw nchye ai wa gaw dusat sha rai nga ai. Ga shaga nchye ai ma a, na n na ai na lahpang sha rai nga ai.

Awng Padang Woi Dip ai Hpaji Hparat

Mungkan e hpaji hparat hta maju jung ai amyu ni padang ninglaw lu ai lam sakse law law hpe mu mada lu ai. 1806 ning German masha ni a labau hta Jena a myit htum shoi chyum mayak manghkang ( Disaster of Jena ) byin pru wa sai. Hpa majaw nga yang gumshem ai hte n-gun ja ai Francis ni gaw Germany mung ting hpe gasat wan nat kau let madu sha kau ai majaw re. Ndai mabyin hta tsasam masha wa a npu kaw myit ndaw ai sha, shanhte a prat, kam maka, amyu kaba langai tai na matu hpaji lam hte hkrat sum mat ai lam hpe gaw gap na matu German jawng sara ni gaw amyu sha hpaji lam ( National Education ) hpe aja awa woi galaw sai. Dai majaw 1870 ning hta Francis ni hpe tinang a lamu ga kaw na gawt kau lu ma ai. Dai hpe Prussia jawng sara ni a awng padang ( victory of Prussian school master ) nga nna shagrau da ai lam mu lu la ai. Dai majaw hpaji gaw amyu langai lawt kawt lu na matu npawt nhpang re.

Myen ni a labau hpe bai yudat yang mung English mung maden hpe gawt kau nna npawt nhpang gaw Nagani laika hti hpung rai nga ai. Dai hpung kaw nna laika hpan amyu myu woi hti ai, hti ngut sai laika ni hpe dinglun hpaji ginlen ai lam ni galaw let mungkan a byin da masa hpe dinglung myit yu ai lam mu lu ai. Dai hpang Uwe magazine shapraw let mung masa nli gat hkai ai. Dai bungli hpe woi awn ai ni gaw Ramma ni rai nga ai. Shanhte a myit numshawn shaw shamu sharawt ai marang e Myen amyu ni a matu amyu sha jawng (National School) ni mare shagu hta hpaw wa sai. De a mahtai gaw myen mung shanglawt lu ai de woi wa lu ai lam re. Dai hte maren mungdan shagu a labau hpe yu yang hpaji chye ai ni woi jasat ai majaw mungdan shagu lawt lu ai lam byin wa sai. Dai majaw Amyu sha hpaji (National Education) gaw shang lawt ahkang aya a npawt re. Anhte Jinghpaw Wunhpawng sha ni mung laika lu ai amyu gaw tai saga ai, hpaji chye ai, byen-ya lu ai hte shang lawt ahkang aya lu ai amyu naw tai ra nga ga ai. Jinghpaw laika lu ai shaning (112) ning rai sai, hpaji munu Ph.D lu ai, anhte yawng hpe lam woi lu ai marai (100) nga sai kun? Jahtum chyalai Jinghpaw laika hpe atsawm sha chye ai marai (100) nga sai kun?

Dai ni na hpaji prat

Byin mayu ai, chye mayu ai hpe zoom hte gang nna yu, hkaja ai prat telescope prat dai ni nre. Tinang chye mayu ai hpe akrit akrai sawk sagawn hkaja ai prat microscope hte yu ai prat dai ni re. Dai majaw nang chye da ai hpe tak nna sha chye ai madang kaw na akrit akrai chye ai, akyu jashawn lu ai professional prat de sa wa ra saga ai. Dai hte maren hpaji ladat ni mung laika sharing jawng kaw sha hkaja ai ( school-learning) kaw na asak ahkrung nga dingsa hkaja ra ai prat (life long-learning) de, sharin sara ni hpe npawt madung da ai (teacher-centered) kaw na jawng ma hpe madung tawn ai (student-centered) de, hpaji machye machyang hpe sharing len shalai ai (knowledge-instructed) kaw na hpaji machye machyang gaw gap ai (knowledge-constructed) prat de rai wa sai. Hpaji gaw yawng a matu rai nna shinggyim masha yawng mung hpaji a matu sha asak hkrung ra ai prat hpaji hpaga ga sha ra ai prat rai sai. Bai nna mungkan masha ni yawng tinang lu ai hpaji ni, tam sawk da ai, gyin shalat da ai zai ladat ni hpe online kaw mara nna upload galaw nna dut sha ai prat dai ni prat rai sai. Kaning re ai hpaji ni hkaja tim professional byin hkra shakut ra ai prat, wuhpawng hpe contribution law law jaw ra ai prat dai ni re. Globalization a laru, hpaji prat a laru a majaw mungkan gaw ta hte mai jum, mi hte mu ai arung arai (Hardware) prat kaw na, mi hte nmu lu ai hpaji maka (Software) prat, dai ni gaw shada da mahkri shawn, hpaji ginlen hpaga ga ai (Network) prat rai sai. Anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni mung hpaji maka (Software) amyu myu gyin shalat let lamu de kabai mara (upload) di nna hpaji hpaga ga ra sai. Mungkan ting hte Network galaw nna hpaji maw kaba lawan ai hku hpaw ra ai. Lamu hkinggau ntsa hta sha pyi hpaji gat lawk kaba ni hpaw let hpaji hpaga ga ai hku nna shang lawt la yu ga. Ndut ndang myit ai, gyin shalat ai, hpaji lam hta shang lawt lu ai brogger ni anhte tai ra nga sai.

UNICEF ni a motto gaw hpaji ngu ai gaw laika hkum ni hpe chye hti na matu sha nre mung kan hpe mung chye hti na matu re. ( Education is not only to read the word, but also to read the world). Dai ni hpaji wuhpawng (knowledge society) lawan ai hku nna galu kaba wa ai majaw tinang chye mayu ai hpe computer kaw na mouse hte kahtawk dat ai hte chye lu nga ai. Tam mayu ai lam mahkra lu tam ai. Manga ning hta hpaji hpan htam lahkawng mungkan hta jat wa ai, shi ga hte hpaji hte seng ai lam ni hpe internet kaw hkying hkum ni hta laika man 65000 man upload galaw ma ai. Dai ni aten hta website yawng rai yang wan 320 jan nga sai. Du na ra ai shi ning laman hta website yawng wan 3200 jan nga wa na re. Ndai daram law ai website ni hte Jinghpaw ni a hpaji Reseach hte seng nna up load shalun da ai Website gade nga sai kun?

Ga Hpundim

Dai ni yup mang sha mu chyai ai amyu ntai saga. Hpaji hte hpaga ga ai hpaji hte shanglawt woi lu ai, hpaji ladat hte kanbau chye ai, hpaji hte magrau grang ai, Hpaji hte anhte a prat hpe shing dang ai lam mahkra hpe ahtu agrawp kau saga. Pat da ai chying hka ni hpe hpaji hte hpaw la ga. Mungkan hpe hpaji hte daw jau let lapyin ja ai, makam hta ngang ngang hte hpaji prat, hpaji mungkan de lahkam htawt shang wa saga.


Friday, 20 February 2009

HKINLUM EDUCATION UPLIFT PROGRAM

HKINLUM EDUCATION UPLIFT PROGRAM

Education is the foundation for growth of a nation and the shield to protect a nation. Because of the educational system in Burma, many youths lost confedence, felt unsafe and their lives were overwhelmed by worry in all aspect. Thus there is lack of active, courgaeous and effective leadership for the people. Besides, there are many intellectual persons who can not accompish their education due ti the difficulty in educational system of Burma. Therefore, aiming to support the promotion of the education of the Kachin People and uplift the leadership skills, we founded the HKINLUM EDUCATION UPLIFT PROGRAM.

I. Name: Hkinlum Education Uplift Program
Defination: In the oral history of the Kachin, there was a universal flood. After the flood, Kinseng Shabrang and Hpungdin Kainang from heaven were send down to renew the creation on earth. They brought the heavenly blessing together with them. Among these blessing was Hkinlum Htu Sha, the angel of education and wisdom. We took the name Hkinlum to symbolise the purpose of education, that is to promote and guide the people. We named this program so that we may be able to help promote the education and knowledge of the people.

II. Background History
This program was not initiated by the support or encoragement of some one nor some organization. In 2003, some Kachin students reached to the agreement that, without content, disappointment, blame and criticism on what our leaders today have done, we will strive whatever we can to help support the educational uplift of the people. Thence these students from Myitkyina University and Kachin Theological College, those who are interested in education and who are willing to serve the community raised such a small amount of money 7,000/- kyats and started this program.

III. Purpose
1. To help the students who are willing, but have difflculty with the metric exam, to make out the metriculation.
2. To raise the spirit of service for the university students and graduate students so that they may became willing to share thier knowledge and ability in teaching other.
3. In order that the people be educated and knowledgable.
IV. Concept
1. Self reliance;
2. To initiate free thinking and practical process.

V. Theme
The education determines our live, our fate, our vision and our dreams.

VI. Work plan
1. Teaching centers will be established in every region.
2. Conduct workshops, tutoring, consutaion session for the students in cooperation with resource persons.
3. Organize Friends of Hkinlum.
4. Train some reliable youths for higher education.

VII. Work accomplished
We established grade 11 free tution centers are 7 centers and During 2003 and 2008, total 293 students have metriculated from Hkinlum Education Uplift Program.

VIII. Future plan
Program will be extende to sixth grade students. We have plan to erect a student boarding house. Because of the insufficient educational system of Burma, many youths, even though graduted, have lak of vocational skills. Therefore, hoping that we may be able to train educated and intellectual leaders in the future, we will accept the students since sixth grade. While we are educating them the government's formal education, on the other hand, we will teach them extra training specializing English, computer, Kachin literature and history.

IX. Be Friend of Hkinlum
1. You can support individual student's expense. (Eg. candles, notebooks, ballpens etc.)
2. In time of need and on request, you may offer supplies for the program.
3. We are hoping every kinds of support, advice or prayer.

Contact:
hkinlum@gmail.com

Hkinlum Hpaji Shalat Masing a Ningbaw Wundoi mat sai

Rev. Chaw Zang Hkawng Lum
Hkinlum Hpaji Shalat Masing a Ningbaw,
Jaw Masat Buga Hkalup Hpung a Hpung Up

Myitkyina, Nawngnang, Jaw Masat Buga Hkalup Hpung a Hpung woi Hpung Up Rev. Chaw Zang Hkawng Lum gaw 17 Feb. 2009 jahpawt 10:30 Am ten hta madu Yesu kaw yup pyaw mat wa sai re.
Sarakaba Rev. Chaw Zang Hkawng Lum gaw Slg. Chaw Zang Dau Hkawng hte (jan Jumhpawk Lum Nyoi) yan a kasha alat rai nna, Myitkyina, Nawngnang, Jaw Masat mare hta 1961 ning April 20 ya shani shangai chyinghkai wa ai re. Rev. Chaw Zang Hkawng Lum gaw Nawngnang Chyum College kaw nna 1987 ning hta L.Th jamau gup la nna Hkahku Mung Ginwang hta 2 ning magam gun lai wa nna, 1990 ning kaw nna Jaw Masat Buga Hkalup Hpung hta Karai magam gun nga ai kanu kawa langai re. Sari lu hpung up aya hpe Myitkyina ginwang kasa hpawng ten 1998 ning October shata 11 ya shani Gies masat htingnu hta hkam la lai wa ai.
Rev. Chaw Zang Hkawng Lum gunhpai lai wa ai magam bungli ni.
1. Hkinlum Hpaji Shalat Masing magam bungli nnan hpang wa ai kaw nna Komiti hta Ningtau Ningbaw magam lit hpe lit la ya let, 2008 ning kaw nna Hkinlum Hpaji Shalat Masing a Ningbaw lit hpe si ten du hkra lit la gunhpai lai wa ai.
2. 1981 ning kaw nna, 1983 ning du hkra, Lamyang mare, No. (1) Lawu Tsang Jawng hta jawng magam gun lai wa ai.
3. Jaw Masat Buga Hkalup Hpung a Amu Madu bungli hpe (17) ning tup galaw lai wa sai.
4. Jaw Rap ginra a Ningtau Amu Madu lit hpe gunhpai lai wa ai.
5. KTC Trustee a Ningtau Ningbaw lit hpe 2006 ning kaw nna si ten du hkra gunhpai lai wa ai.
6. Jaw Masat, Chyarapati, Hkang Bu, Htaw Gaw, Ying Hkaw ginra ni a MCC, KURM, RIDP lithkam bungli hpe 2000 ning kaw nna si ten du hkra lit la gunhpai ai.
7. Mile 8, Mile 10, Alam, Ubyit, Nawnghkying mare ni a Wuloi Sut Ring Komiti ningtau Ningbaw lit hpe 1998 ning kaw nna si ten du hkra lit la lai wa sai.
8. Jaw Masat Buga Hkalup Hpung hta 1990 ning kaw nna si ten du hkra Karai Magam gun wa ai Kanu Kawa langai re.
Laga Amyu sha magam bungli, Karai magam bungli ni hta yawng rau hku hku hkau hkau rai myit su myit rawt woiawn galai lai wa ai Sara kaba re.